ΧΤΙΣΜΕΝΟ ΓΙΑ ΝΑ ΑΝΤΕΞΕΙ
Πώς Χτίστηκε και Επιβίωσε το Κολοσσαίο
Υψώθηκε πάνω στην αποστραγγισμένη λίμνη του Νέρωνα σε μία δεκαετία από πωρόλιθο και σκυρόδεμα, καταστράφηκε από σεισμούς, λεηλατήθηκε για την πέτρα του — και σώθηκε, τελικά, επειδή σήμαινε κάτι για τους ανθρώπους.
Check dates and availability ↗Η λίμνη του Νέρωνα και ένα πολιτικό δώρο
Το Κολοσσαίο στέκεται σε γη με μια αιχμηρή προϊστορία. Μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 64 μ.Χ., ο αυτοκράτορας Νέρωνας κατέλαβε μια τεράστια έκταση του καμένου κέντρου της πόλης για ένα εκτεταμένο ιδιωτικό ανάκτορο, τη Domus Aurea, με μια τεχνητή λίμνη στην κοιλάδα όπου βρίσκεται σήμερα το αμφιθέατρο. Η υπερβολή του Νέρωνα έγινε διαβόητη, και μετά την πτώση του οι νέοι Φλάβιοι αυτοκράτορες έκαναν μια υπολογισμένη χειρονομία: αποστράγγισαν τη λίμνη και έχτισαν, ακριβώς στο σημείο που είχε πάρει ο Νέρωνας για τον εαυτό του, ένα κολοσσιαίο αμφιθέατρο για τον λαό. Η επιστροφή του εδάφους στη δημόσια απόλαυση ήταν προπαγάνδα εξίσου με γενναιοδωρία — μια ορατή αποκήρυξη ενός μισητού προκατόχου. Ο ίδιος ο χώρος, χαμηλός και ήδη αποστραγγισμένος, ταίριαζε επίσης σε ένα κτίριο που χρειαζόταν σταθερά θεμέλια και, αργότερα, ένα υπόγειο που έπρεπε να παραμένει στεγνό.
Από τι είναι φτιαγμένο
Το Κολοσσαίο είναι ένα μάθημα δεξιοτεχνίας στην αντιστοίχιση υλικού με σκοπό. Ο μεγάλος του σκελετός — οι πεσσοί και ο εξωτερικός τοίχος — είναι πωρόλιθος, ένας σκληρός ασβεστόλιθος που εξορυσσόταν στο Τίβολι και μεταφερόταν στη Ρώμη, τοποθετημένος σε όγκους και κάποτε στερεωμένος με σιδερένιους συνδέσμους. Ελαφρύτερος ηφαιστειακός τόφος και τούβλινο ρωμαϊκό σκυρόδεμα γεμίζουν τα ανώτερα επίπεδα και τους θόλους, κρατώντας το βάρος χαμηλά εκεί όπου η καθαρή αντοχή μετρούσε λιγότερο. Το ρωμαϊκό σκυρόδεμα, ένα μείγμα ασβέστη, ηφαιστειακής στάχτης και χαλασμάτων, ήταν το σιωπηλό θαύμα που έκανε δυνατό το όλο εγχείρημα: χυμένο στους καμπυλωτούς θόλους και τα ακτινωτά περάσματα, επέτρεψε στους κατασκευαστές να υψώσουν μια αυτοστηριζόμενη κατασκευή τεράστιου μεγέθους με ταχύτητα. Τα μαρμάρινα εδώλια και η διακοσμητική επένδυση που κάποτε ντύνανε όλο αυτό έχουν χαθεί προ πολλού, αλλά ο μηχανικός σκελετός από κάτω είναι ο λόγος που τόσο μεγάλο μέρος στέκεται ακόμη.
Χτισμένο για πλήθη, χτισμένο γρήγορα
Για ένα κτίριο αυτής της κλίμακας, το Κολοσσαίο υψώθηκε εκπληκτικά γρήγορα — περίπου μία δεκαετία από την έναρξη του Βεσπασιανού γύρω στο 72 μ.Χ. μέχρι τα εγκαίνια του Τίτου το 80 μ.Χ., με τον Δομιτιανό να προσθέτει το ανώτερο επίπεδο και το υπόγειο λίγο αργότερα. Ο σχεδιασμός του είναι αμείλικτα πρακτικός: ένας δακτύλιος από καμαρωτές εισόδους, αριθμημένες για τους κατόχους εισιτηρίων, τροφοδοτεί ένα σύστημα σκαλών και διαδρόμων — τα vomitoria — που μπορούσε να καθίσει ή να αδειάσει δεκάδες χιλιάδες με αξιοσημείωτη αποτελεσματικότητα. Τέσσερα επίπεδα αψιδωτών στοών υψώνονται στα κλασικά ρυθμολογικά συστήματα, εν μέρει δομικά και εν μέρει επιδεικτικά. Το ωοειδές σχέδιο δίνει σε κάθε θέση οπτική επαφή με τη δράση και επέτρεπε στον θόρυβο του πλήθους να χτίζεται. Ήταν, ουσιαστικά, μια εξαιρετικά μελετημένη μηχανή για τη συγκέντρωση, ταξινόμηση και διασπορά ενός τεράστιου κοινού — ένα πρότυπο σταδίου που οι κατασκευαστές αναγνωρίζουν ακόμη και σήμερα.
Σεισμοί και αργή ερήμωση
Το Κολοσσαίο που βλέπουμε είναι ένα κατεστραμμένο κτίριο, και η ζημιά αφηγείται μια ιστορία. Μεγάλοι σεισμοί μέσα στους αιώνες — ένας στις αρχές του Μεσαίωνα κατηγορείται συχνά ως ο χειρότερος — γκρέμισαν μεγάλο μέρος του νότιου εξωτερικού δακτυλίου, γι' αυτό και η μία πλευρά υψώνεται ακόμη στα πλήρη τέσσερα επίπεδά της ενώ η άλλη έχει απογυμνωθεί μέχρι τον εσωτερικό της πυρήνα. Οι ίδιοι οι αγώνες έσβησαν σταδιακά μέχρι περίπου τον έκτο αιώνα καθώς άλλαζε η αυτοκρατορία και η οικονομία της, και η τεράστια κατασκευή έχασε τον σκοπό της. Τους επόμενους αιώνες χρησίμευσε διαδοχικά ως φρούριο για μια ευγενή οικογένεια, πηγή καταφυγίου, και ακόμη, σε τμήματά του, ως χώρος όπου εργαστήρια και κατοικίες φωλιάστηκαν μέσα στις καμάρες του. Ένα κτίριο χωρίς λειτουργία έγινε, για μεγάλο χρονικό διάστημα, απλώς ένα λατομείο εν αναμονή.
Λεηλατήθηκε για την πέτρα του
Για μεγάλο μέρος του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, το Κολοσσαίο αντιμετωπιζόταν ως ένα βολικό ορυχείο έτοιμης, κομμένης πέτρας. Το μάρμαρό του καιγόταν για ασβέστη ή αφαιρούνταν για επένδυση, και οι όγκοι πωρόλιθου μεταφέρονταν για να χτιστούν εκκλησίες, ανάκτορα και γέφυρες σε όλη τη Ρώμη — αρκετά από τα πιο διάσημα μεταγενέστερα κτίρια της πόλης λέγεται πως ενσωματώνουν πέτρα που πάρθηκε από αυτό. Μπορείτε ακόμη να δείτε τις τρύπες όπου οι σιδερένιοι σύνδεσμοι που έδεναν τον πωρόλιθο ξεριζώθηκαν μόνο για την αξία του μετάλλου. Αυτή η λεηλασία, περισσότερο από οποιονδήποτε σεισμό, είναι ο λόγος που το κτίριο είναι τόσο μειωμένο από την αρχική του κατάσταση. Το ότι κάτι επιβίωσε καθόλου οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο καθαρό μέγεθός του — ήταν απλώς πάρα πολύ για να μεταφερθεί — και, τελικά, σε μια αλλαγή αντίληψης για το τι ήταν.
Γιατί επιβίωσε
Το Κολοσσαίο άντεξε εν μέρει επειδή ήταν πολύ μεγάλο για να κατεδαφιστεί πλήρως, και εν μέρει επειδή απέκτησε ένα νέο είδος αξίας. Μέχρι τον δέκατο όγδοο αιώνα είχε αρχίσει να λατρεύεται ως χώρος αγιασμένος από το αίμα Χριστιανών μαρτύρων — μια παράδοση που μεταγενέστεροι ιστορικοί έχουν αμφισβητήσει, αλλά μια που έδωσε στους πάπες έναν ισχυρό λόγο να το προστατεύσουν αντί να το λεηλατήσουν. Καθαγιασμοί, σταυροί και, αργότερα, σκόπιμη συντήρηση και η αντιστήριξη του ραγισμένου εξωτερικού τοίχου σταμάτησαν τους αιώνες λεηλασίας της πέτρας. Στη σύγχρονη εποχή έγινε το ίδιο το έμβλημα της Ρώμης, προσελκύοντας εκατομμύρια, και το 1980 εντάχθηκε, ως μέρος του Ιστορικού Κέντρου της Ρώμης, στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Το κτίριο επιβίωσε, τελικά, επειδή σήμαινε κάτι για τους ανθρώπους — πρώτα ως εξαίρεση ενός λατομείου, έπειτα ως μνημείο.