ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΜΜΟ
Το Υπόγειο: Ο Μηχανισμός Κάτω από την Αρένα
Ο διώροφος λαβύρινθος από σήραγγες, κλουβιά, βαρούλκα και καταπακτές κάτω από την αρένα — η κρυφή μηχανή που έκανε λιοντάρια και σκηνικά να εμφανίζονται από το πουθενά.
Check dates and availability ↗Τι κρυβόταν κάτω από το δάπεδο
Η αρένα στην οποία κοιτάζετε σήμερα είναι στην πραγματικότητα το εκτεθειμένο υπόγειο επίπεδο του Κολοσσαίου. Κάτω από το ξύλινο δάπεδο μάχης, που προστέθηκε περίπου μια δεκαετία μετά το άνοιγμα του κτιρίου επί αυτοκράτορα Δομιτιανού, εκτεινόταν το «υπόγειο» — από την ελληνική λέξη — ένας διώροφος λαβύρινθος από τούβλινα και πέτρινα περάσματα, θαλάμους και κλουβιά που κάλυπτε ολόκληρη την επιφάνεια της αρένας. Ήταν το επίπεδο εξυπηρέτησης του μεγαλύτερου θεάτρου του αρχαίου κόσμου, εντελώς κρυμμένο από τις δεκάδες χιλιάδες θεατές από πάνω. Εδώ οι μονομάχοι έκαναν τις τελευταίες προετοιμασίες τους, άγρια ζώα βημάτιζαν σε στενά κλουβιά, και οι υπάλληλοι σκηνής δούλευαν μέσα στο σκοτάδι με φως λυχναριών. Σήραγγες σύνδεσης εκτείνονταν ακόμη και έξω από το κτίριο — μία πιστεύεται πως συνέδεε με τους διπλανούς στρατώνες των μονομάχων, μια άλλη προς τους στάβλους — ώστε οι μαχητές και τα θηρία να μεταφέρονται χωρίς να τους βλέπει κανείς, εμφανιζόμενοι στην αρένα σαν να έρχονταν από το πουθενά.
Οι ανελκυστήρες και οι καταπακτές
Η ιδιοφυΐα του υπογείου ήταν κάθετη. Κατά μήκος των διαδρόμων του υπήρχαν πολλοί σταθμοί φρεατίου-βαρούλκου — δεκάδες από αυτούς, ίσως και ογδόντα σύμφωνα με ορισμένες αναπαραστάσεις — ο καθένας μια ξύλινη πλατφόρμα που κινούνταν μέσα σε μια πέτρινη υποδοχή, ανεβασμένη με βαρούλκο που γύριζαν ομάδες ανδρών τραβώντας σχοινιά. Ένα κλουβί με ζώο μπορούσε να φορτωθεί από κάτω, να ανέβει με το βαρούλκο στο φρεάτιο, και να απελευθερωθεί μέσα από μια αρθρωτή καταπακτή στο δάπεδο ώστε να ξεπηδήσει στην αρένα σαν να είχε εμφανιστεί με μαγικό τρόπο. Ζωγραφισμένα σκηνικά, τεχνητοί βράχοι και ολόκληρα πυκνά δέντρα μπορούσαν να ανέβουν με τον ίδιο τρόπο για να ντύσουν την άμμο για ένα σκηνοθετημένο κυνήγι. Ο μηχανισμός με τα αντίβαρα ήταν ικανός να σηκώνει σημαντικά φορτία γρήγορα και διαδοχικά, επιτρέποντας στους διοργανωτές να παράγουν εκπλήξεις η μία μετά την άλλη — τα ειδικά εφέ της εποχής τους, που λειτουργούσαν εξ ολοκλήρου με μυϊκή δύναμη και σχοινιά.
Ζώα, κλουβιά και ο συνωστισμός στα παρασκήνια
Σε μια μέρα αγώνων το υπόγειο ήταν ένα μέρος γεμάτο θόρυβο, ζέστη και κίνδυνο. Κλουβιά κρατούσαν αρκούδες, μεγάλες γάτες, αγριόχοιρους και πιο εξωτικά εισαγόμενα ζώα — λεοπαρδάλεις, στρουθοκαμήλους, ακόμη και κανά-δυο ελέφαντες — που έρχονταν από όλη την αυτοκρατορία και κρατούνταν από κάτω μέχρι τη σειρά τους. Οι μονομάχοι περίμεναν σε πλευρικούς θαλάμους· οι τραυματίες και οι νεκροί μεταφέρονταν έξω από μια πύλη που οι Ρωμαίοι συνέδεαν ζοφερά με τη Λιβιτίνα, τη θεά των κηδειών. Κανάλια αποστράγγισης περνούσαν κάτω από το χαμηλότερο επίπεδο, μέρος ενός συστήματος που εμπόδιζε το υπόγειο να πλημμυρίσει. Η διαχείριση όλων αυτών — ο συγχρονισμός των βαρούλκων, η απελευθέρωση των ζώων, ο καθαρισμός της αρένας ανάμεσα στις εκδηλώσεις — απαιτούσε έναν μικρό στρατό προσωπικού και μια χορογραφία που σήμερα θα συνδέαμε με μια μεγάλη σκηνική παραγωγή, όλα αόρατα για το πλήθος από πάνω.
Το ζήτημα των ναυμαχιών
Αρχαίοι συγγραφείς περιγράφουν τα πρώτα θεάματα του Κολοσσαίου να περιλαμβάνουν naumachiae — εικονικές ναυμαχίες που διεξάγονταν σε πλημμυρισμένη αρένα — που σκηνοθετούνταν πριν ο Δομιτιανός σκάψει το υπόγειο και σφραγίσει το δάπεδο από πάνω του. Το κατά πόσο μπορούσε πράγματι να πλημμυρίσει το αμφιθέατρο, και πώς, αποτελεί πραγματικό αντικείμενο συζήτησης μεταξύ ιστορικών. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι οι αποχετεύσεις του κτιρίου και τα κοντινά υδραγωγεία θα μπορούσαν να γεμίσουν μια ρηχή δεξαμενή πάνω από το αρχικό δάπεδο· άλλοι πιστεύουν ότι οι αφηγήσεις είναι υπερβολικές, ή ότι τέτοιες μάχες σκηνοθετούνταν στην πραγματικότητα αλλού και αργότερα προσαρτήθηκαν στον θρύλο του Κολοσσαίου. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι μόλις ανασκάφηκαν οι υπόγειες στοές, η πλημμύρα έγινε αδύνατη: ο μηχανισμός από κάτω έπρεπε να παραμένει στεγνός. Αν οι πλημμυρισμένες μάχες συνέβησαν πράγματι εδώ, ανήκαν μόνο στα πρώτα χρόνια του κτιρίου, πριν υπάρξει το υπόγειο.
Γιατί μπορείτε να τα δείτε όλα σήμερα
Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του, το υπόγειο ήταν αόρατο, σκεπασμένο από το ξύλινο δάπεδο με την άμμο. Εκείνο το δάπεδο σάπισε και εξαφανίστηκε προ πολλού, και οι σήραγγες γέμισαν σιγά-σιγά με χώμα και χαλάσματα, μέχρι που καθαρίστηκαν πλήρως από αρχαιολόγους στη σύγχρονη εποχή. Το αποτέλεσμα είναι η τομική, εγκάρσια όψη που έχει γίνει η χαρακτηριστική εικόνα του Κολοσσαίου: κοιτάζετε προς τα κάτω στον εκτεθειμένο τούβλινο λαβύρινθο αντί απέναντι σε μια λεία, ωοειδή έκταση άμμου. Ένα τμήμα του δαπέδου έχει ανακατασκευαστεί στην άκρη της αρένας τα τελευταία χρόνια, κάτι που επιτρέπει στις επισκέψεις στην αρένα να επαναφέρουν τους ανθρώπους στο επίπεδο των μαχητών, αφήνοντας παράλληλα ορατό το υπόλοιπο υπόγειο από κάτω. Αυτό που μοιάζει με ερείπιο είναι στην πραγματικότητα η μηχανή αποκαλυμμένη.
Να δείτε το υπόγειο με τα ίδια σας τα μάτια
Η πρόσβαση στο ίδιο το υπόγειο — να περπατάτε ανάμεσα στις σήραγγες αντί να τις βλέπετε από ψηλά — είναι η πιο αυστηρά περιορισμένη εμπειρία που προσφέρει το Κολοσσαίο, διαθέσιμη μόνο σε μικρές ξεναγημένες ομάδες σε προκαθορισμένες ζώνες ώρας. Είναι, και πάλι, διαφορετικό εισιτήριο από την πρόσβαση στην αρένα, αν και ορισμένες premium περιηγήσεις συνδυάζουν τα δύο. Από κάτω, η κλίμακα της μηχανικής σας αγγίζει με τρόπο που δεν το κάνει ποτέ από τις κερκίδες: το ύψος των φρεατίων, η φθαρμένη πέτρα των υποδοχών ανύψωσης, η καθαρή πολυπλοκότητα ενός μηχανισμού φτιαγμένου για να μετακινεί λιοντάρια και σκηνικά μέσα από ένα συμπαγές δάπεδο. Αν η αγγελία σας περιλαμβάνει το υπόγειο, θεωρήστε το το σπανιότερο πράγμα σε ολόκληρο τον χώρο· αν όχι, η θέα προς τα κάτω από την αρένα εξακολουθεί να σας δείχνει ολόκληρο αυτό το ευφυές σύστημα.